Rechthoekige horloges voor artsen: geschiedenis en de heropleving van Söner

Aan het begin van de 20e eeuw hadden medische professionals een horloge nodig waarmee ze de polsslag van een patiënt nauwkeurig konden meten zonder dat hun handen in de weg zaten. De gebruikelijke indeling met één wijzerplaat veroorzaakte een probleem: tijdens het tellen van de slagen kruiste de secondewijzer de minutenwijzer en werd de aflezing aan het zicht onttrokken. De oplossing was een indeling met twee registers, waarbij de uren en minuten bovenaan de wijzerplaat in een eigen, duidelijk afgebakende zone stonden en de kleine secondewijzer in een volledig apart gedeelte onderaan. De twee weergaven overlapten elkaar nooit. Een polsslag meten werd zo een kwestie van het ene register in de gaten houden en het andere aflezen.

De rechthoekige kast was de natuurlijke vorm voor deze indeling. Een ronde kast heeft vanuit het midden in alle richtingen evenveel ruimte. Een rechthoek heeft een natuurlijke verticale as die de wijzerplaat duidelijk in twee afzonderlijke zones verdeelt: boven en onder. Deze geometrie bood de oplossing voor het ontwerpprobleem dat de medische toepassing met zich meebracht. Daarom werd het doktershorloge rechthoekig: niet uit esthetische overwegingen, maar omdat dit de juiste technische oplossing was.

Zakhorloges waren in de jaren 1900 nog steeds de norm voor de meeste professionals, maar om de pols te timen moest het horloge uit de zak worden gehaald en apart worden vastgehouden. Een polshorloge maakte die stap overbodig. Het rechthoekige polshorloge met een wijzerplaat met twee aparte registers was het eerste speciaal voor klinisch gebruik ontworpen tijdinstrument waarmee de arts tegelijkertijd de handen vrijhield en nauwkeurig kon meten.

De pulsometerschaal breidde het gebruik van het horloge voor artsen uit naar de klinische praktijk. De schaal was langs de rand van de wijzerplaat gedrukt en stelde een arts in staat een vast aantal hartslagen te tellen en de hartslag direct van de schaal af te lezen. Zo hoefde de arts niet langer de gebruikelijke telling van 15 seconden met vier te vermenigvuldigen. De arts telde 30 slagen en las de bijbehorende hartslag af; het horloge deed de berekening.

Longines, Omega en Girard-Perregaux behoorden tot de eerste fabrikanten die pulsometrische horloges op commerciële schaal produceerden. Hun ontwerpen combineerden de vereiste precisie voor medisch gebruik met de kwaliteit die van een professioneel instrument werd verwacht. Dit waren geen budgetaccessoires. Een arts die in de jaren twintig en dertig een pulsometrisch horloge droeg, droeg een precisie-instrument dat zowel aan diens klinische normen als aan de professionele status recht deed.

De art-decobeweging bepaalde het uiterlijk van deze horloges. In dezelfde periode waarin het pulsometrische horloge ontstond, kwamen ook de Cartier Tank en de JLC Reverso voort. Geometrische precisie, overzichtelijke wijzerplaten, opvallende cijfers en een eerlijke kastconstructie waren de esthetische waarden van die tijd. Ze sloten perfect aan bij de eisen van een medisch instrument: leesbaarheid, helderheid en geen versiering die afleidde van de functie.

In 1928 introduceerde Rolex de Prince, waarmee het dokters horloge zijn definitieve vorm kreeg. De Prince was rechthoekig, in elk opzicht art deco en had de dubbele wijzerplaat in zijn meest uitgewerkte vorm. Uren en minuten op de bovenste wijzerplaat. Een kleine secondewijzer, duidelijk afgebakend eronder. De twee zones werden gescheiden door een horizontale balk die het functionele onderscheid benadrukte. De kast werd aangedreven door rechthoekige Aegler-uurwerken met voor die tijd een gangreserve van meer dan twee dagen.

Al Capone droeg de Prince. Liam Neeson droeg er een als Oskar Schindler in Schindler's List. Deze associaties laten zien dat de Prince een horloge was voor mensen die begrepen dat precisie en elegantie in één object konden samengaan. Rolex stopte begin jaren vijftig met de productie van de Prince, toen de rechthoekige vorm uit de gratie raakte. In 2005 brachten ze hem kortstondig opnieuw uit als de Cellini Prince. Geen van beide productieruns bereikte de culturele levensduur van de Tank of de Reverso, en daarom blijft de Prince een van de technisch meest onderscheidende en ondergewaardeerde horloges in de Rolex-catalogus.